Kỹ thuật gây trồng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu

LỜI GIỚI THIỆU

Lâm sản ngoài gỗ là một bộ phận quan trọng của các hệ sinh thái rừng, đặc biệt là rừng tự nhiên nhiệt đới. Nó có vai trò rất quan trọng đối với sinh kế người dân vùng núi, vùng sâu, vùng xa. Nó không chỉ cung cấp lương thực, thực phẩm và nguyên liệu để sản xuất các mặt hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu có giá trị mà còn cung cấp nguyên liệu làm dược liệu cho ngành Y học, bao gồm cả Y học cổ truyền và Y học hiện đại. Bên cạnh các giá trị kinh tế và xã hội, lâm sản ngoài gỗ còn có vai trò to lớn trong việc cải thiện và bảo vệ môi trường sinh thái, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng như hiện nay, chức năng bảo vệ môi trường sinh thái ngày càng được chú trọng hơn, trong nhiều trường hợp chức năng này còn có giá trị vượt xa chức năng kinh tế. Đặc biệt, những loài cây lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu vừa cung cấp các sản phẩm làm dược liệu để bảo vệ sức khỏe cho người dân, vừa mang lại thu nhập kinh tế và vừa đảm bảo chức năng phòng hộ
bảo vệ môi trường sinh thái nên cần phải được chú trọng để phát triển. Hơn nữa, người dân nhiều quốc gia trên thế giới hiện nay đang có xu hướng gia tăng sử dụng các loài thảo dược tự nhiên để chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe. Vì vậy, các loài lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu
càng được quan tâm phát triển nhiều hơn nữa.
Dựa trên kết quả nghiên cứu của các nhiệm vụ Khoa học Công nghệ đã được thực hiện trong thời gian vừa qua, nhóm tác giả đã tập hợp và biên soạn cuốn sách “Kỹ thuật gây trồng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu”. Cuốn sách đã tổng hợp được nhiều thông
tin một cách có hệ thống, từ đặc điểm hình thái, sinh thái đến kỹ thuật chọn giống, nhân giống, trồng, khai thác và sử dụng các sản phẩm. Vì vậy, cuốn sách là tài liệu tham khảo có giá trị trong nghiên cứu khoa học, đào tạo và phát triển sản xuất.
Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam ghi nhận và đánh giá cao những thành tựu đã đạt được về lĩnh vực lâm sản ngoài gỗ trong thời gian vừa qua và trân trọng giới thiệu cuốn sách tới bạn đọc. Đồng thời, xin cảm ơn nhóm tác giả đã rất tích cực, đầu tư thời gian và công sức,
tập hợp tài liệu và hoàn thiện cuốn sách này. Hy vọng, cuốn sách sẽ mang đến những thông tin bổ ích mà bạn đọc đang cần.

LỜI NÓI ĐẦU

Lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu là những loài cây rừng mà trong các bộ phận của chúng chứa các hoạt chất tự nhiên, đáp ứng được các tiêu chuẩn làm thuốc của ngành Dược liệu. Nguyên liệu làm dược liệu có thể là một bộ phận hay toàn bộ các bộ phận của thực vật như: củ, thân, lá, hoa, quả, hạt, vỏ, nhựa hoặc các chất chiết xuất từ các bộ phận của thực vật. Theo nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện nay có đến 80% dân số trên thế giới có nhu cầu sử dụng các loại thuốc có nguồn gốc tự nhiên, đặc biệt các loại thuốc có nguồn gốc từ thực vật. Theo thống kê của ngành Dược, hiện nay mới có trên 50% các loại thuốc điều trị lâm sàng có nguồn gốc tự nhiên và 25% có nguồn gốc từ thực vật.
Các nhà nghiên cứu về thực vật đã khẳng định Việt Nam nằm trong vùng khí hậu thuận lợi cho nhiều loài thảo dược quý phát triển, đặc biệt có nhiều loài quý và hiếm trên thế giới như: Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis), Tam thất hoang (Panax stipuleanatus), Bách hợp
(Lilium poilanei), Thông đỏ lá dài (Taxus wallichiana), Thông đỏ lá ngắn (Taxus chinensis)… Tuy nhiên, do nhu cầu sử dụng lớn, khai thác không hợp lý, nhiều loài chưa được nghiên cứu để gây trồng phát triển, nên có nguy có bị tuyệt chủng cao. Năm 2019, Bộ Y tế cũng đã ban
hành danh mục 100 loài cây làm dược liệu có giá trị y tế và kinh tế cao để tập trung nghiên cứu phát triển vào giai đoạn 2020-2030. Trong phạm vi tài liệu này, nhóm tác giả xin giới thiệu kỹ thuật gây trồng 16 loài cây lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu đã được nghiên cứu ở các
mức độ khác, gồm: Ba kích tím (Morinda officinaliis), Bảy lá một hoa (Paris vietnamensis), Bình vôi (Stephania rotunda), Địa liền (Kaempferia galanga), Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum), Hoàng đằng (Fibraurea tinctorial), Lá khôi (Ardisia gigantifolia), Râu hùm (Tacca chantrieri), Sa nhân tím (Amomum longiligulare), Sâm lai châu (Panax vietnamensis var. fuscidiscus), Sơn tra (Docynia indica), Tam thất (Panax pseudoginseng), Tam thất hoang (Panax stipuleanatus), Trà hoa vàng gân lõm (Camellia impressinervis), Tràm lá ngắn (Melaleuca cajuputi), Xạ đen (Ehretia asperula).
Mặc dù đã có nhiều cố gắng, nhưng do hạn chế về thời gian và tài liệu tham khảo nên không thể tránh khỏi những thiếu sót, nhóm tác giả rất mong nhận được sự góp ý của độc giả để cuốn sách được hoàn thiện hơn trong lần tái bản sau.
Nhân dịp này, nhóm tác giả xin chân thành cảm ơn tập thể cán bộ khoa học của Trung tâm Nghiên cứu Lâm sản ngoài gỗ, Viện Nghiên cứu Lâm sinh, các đồng nghiệp trong và ngoài Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam đã cung cấp thông tin và hình ảnh. Đặc biệt, nhóm tác giả xin chân thành cảm ơn GS.TS. Võ Đại Hải, Giám đốc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam đã động viên, khuyến khích để nhóm tác giả hoàn thiện cuốn sách.
Các tác giả